Het Dierenmuseum - Het virtuele museum over het dier in de kunst en cultuur

Utrechtse Dierenroute: een stadswandeling langs dierenkunst en -ornamenten in Utrecht


De Utrechtse Dierenroute maakt onderdeel uit van de expositie Op kunstsafari door Utrecht die van 18 september 2019 t/m 12 maart 2020 is te zien in het Stadskantoor van de gemeente Utrecht.
Hieronder vind je de tekst van de route, maar je kunt de tekst van de route ook hier downloaden als pdf.

Inleiding
Utereg m’n stadsie, de titel van een lied van de Utrechtse volkszanger en cabaratier Herman Berkien (1942 - 2005). Gelegen in het hart van het land met de Domkerk, een historische centrum, de Universiteit Utrecht, de grachten met de bijzondere werven en de schutspatroon van de stad: Sint Maarten. Vanaf zijn paard deelde hij barmhartig zijn mantel met een bedelaar. Op verschillende plekken in de stad kom je hem met zijn paard tegen op afbeeldingen, beelden en gevelstenen. Maar het paard is niet het enige dier dat je in de stad als kunst kunt zien.

Want Utrecht is ook de stad van Dick Bruna en Nijntje, met een eigen museum, standbeeld en pleintje. Op verschillende plekken in de stad zijn er straatnamen die aan dieren verbonden zijn, zoals in de Vogelenbuurt, de Watervogelbuurt, en in het centrum oude aanduidingen zoals de Vismarkt, de Varkenmarkt, het Paardenveld en de Lange Koestraat. Langs de beroemde werven prijken onder de lantaarnpalen bijzondere sierstenen, de lantaarnconsoles, waarop ook beeldhouwwerken met dieren zijn aangebracht. De bekende haas kijkt bedachtzaam vanaf zijn rots op de Neude naar alle drukte in de stad en krijgt wel eens een bos wortels of een sjaal om. En wist je dat Utrecht ook de enige stad is in Nederland waar de studie Diergeneeskunde kan worden gevolgd?

Deze wandelroute langs dierenkunst in Utrecht neemt je mee langs diverse dierenkunstwerken en legt je uit wat de (symbolische) betekenis ervan is.
Zo ga je van alles ontdekken en gegarandeerd met andere ogen naar Utrecht kijken.

STARTPUNT: NS STATION UTRECHT CENTRAAL
De route start bij het Moreelsepark naast NS-station Utrecht Centraal, loopt door het centrum van de stad en is 3 km lang (blauwe route op de kaart, punt 1 t/m 47). Je kunt ervoor kiezen om de route te verlengen met de oranje route van 500 meter (punt 48 t/m 52), met de groene route van 1900 meter die voor een deel langs de lantaarnconsoles in de werven van de Oudegracht gaat (punt 53 t/m 78) en/of de rode route van 800 meter langs twee grote dierenbeelden aan de andere kant van het station (punt 79 en 80).

Start
Als je met de trein bent gekomen, loop je vanuit de stationshal richting winkelcentrum Hoog Catharijne en verlaat je het winkelcentrum bij de uitgang Moreelsepark/ Catharijnesingel. Volg hiervoor de borden waarop Moreelsepark/Catharijnesingel staat.
Rondom Moreelsepark zijn op drie plaatsen kunstwerken te bewonderen. Steek als je het winkelcentrum verlaat de straat over, ga rechts en ga voor het witte gebouw voor je links de straat Moreelsepark in. Je loopt nu langs het voormalige Centraal Administratie Gebouw van de Staatsspoorwegen (1871). Bovenaan dit gebouw bevindt zich een gevelsteen met een gevleugeld spoorwiel met bliksemschichten dat de snelheid van de spoorwegen verbeeldt en dat tot 1968 fungeerde als logo van de Staatsspoorwegen. Ga na dit gebouw rechts en je ziet een luchtbrug.

1. Luchtbrug Nederlandse Spoorwegen (1895)
Emil Van den Bossche (1849 - 1921) en Willem Crevels (1855 - 1916),
Tussen Moreelsepark 1 en 2

Deze luchtbrug bevindt zich tussen hoofdgebouw I ‘Staatsspoorwegen’ (1871) en hoofgebouw II ‘Tulpenburgh’ (1895) van het NS-kantoor. Op de brug bevinden zich twee leeuwen waarvan er één het wapenschild van Nederland vasthoudt (aan de zijde Moreelsepark) en aan de andere zijde één die het wapenschild van Utrecht vasthoudt.
Aan de zijde van het Moreelsepark bevinden zich twee reliëfs die verwijzen naar eigenschappen van de Nederlandse Spoorwegen: links het reliëf ‘De Kracht’ met de Griekse god Hercules die probeert de Kretenzische stier te bedwingen en de Nemeïsche leeuw te temmen en rechts het reliëf ‘De Snelheid’ met de Griekse godin Iris met een staf met een gevleugeld wiel op een gevleugelde praalwagen met ramskop en arendskop die wordt voortgetrokken door twee eenden.

Loop verder naar Moreelsepark 2 om het gebouw aan de voorzijde te bekijken.

2. Gebouw Staatsspoorwegen (1895)
Emil Van den Bossche (1849 - 1921) en Willem Crevels (1855 - 1916),
Moreelsepark 2

Boven de klok zie je de leeuw uit het Nederlandse wapen. Links van de klok zie je de Romeinse god Mercurius (symbool voor handel) en rechts de Romeinse godin Victoria (symbool voor overwinning). Naast beiden zijn twee ramskoppen afgebeeld die de kracht en standvastigheid van de staatsspoorwegen symboliseren. Boven de ingang, tussen de 6 ramen, bevinden zich drie ronde reliëfs met de portretten van de ontwikkelaars/uitvinders van de stoommachine en de stoomlocomotief, v.l.n.r.: James Watt (1736 - 1819), Denis Papin (1647 - 1714) en George Stephenson (1781 - 1848).

Loop terug richting de luchtbrug, ga rechts op de kruising en loop richting de verkeerslichten. Tussen de bomen aan de linkerkant zie je in het plantsoen een groot beeld van een stenen paard zonder benen op een sokkel.

3. Paard Julius Sulway (1985)
Arthur Spronken, Moreelsepark

Julius Sulway is de naam van het paard. De kunstenaar Arthur Spronken is fascineerd door de levenskracht, beweging en warme uitstraling van o.a. paarden en stieren. Deze eigenschappen wil hij in een beeld vangen en versterkt hij door de ledematen van de dieren achterwege te laten.

Steek bij de verkeerslichten de Catharijnesingel over en loop de Mariaplaats in. Aan linkerzijde van de straat, staat het beeld van een man met een stier.

4. Man met stier (1967)
Paul Grégoire (1915 - 1988), Mariaplaats

Dit beeld is een gift van de Nederlandse Spoorwegen aan de Steenkolen Handels Vereeniging bij de opening van hun nieuwe kantoor waar het beeld voor staat. Het beeld symboliseert het bedwingen van de energie (de natuurlijke energie van de stier) door de mens.

Aan de rechterkant van de straat is een pleintje, dit is de Mariahoek. Hier staat in het plantsoen een beeld van een haan ‘Gallo Nuovo’.

5. Gallo Nuovo (1957)
Luciano Minguzzi (1911 - 2004), Mariahoek

Mogelijk herinnert deze ‘nieuwe haan’ aan de verloochening van Jezus door Petrus. Aan dit pleintje grensden vroeger namelijk diverse katholieke gebouwen. Jezus had voorspeld dat Petrus voordat de haan zou kraaien, driemaal zou ontkennen dat hij Jezus kende nadat Jezus gevangen zou zijn genomen.
De haan symboliseert ook het berouw van Petrus hierover, want  Petrus verkondigde vervolgens volgens de overlevering tot aan zijn dood het christelijke geloof. De haan wordt ook gezien als symbool van Christus, omdat deze een nieuwe dag aankondigt, een synoniem voor het christelijk geloof.

Loop verder over de Mariaplaats tot aan de kruising en ga links de Mariastraat in. Aan het einde van de Mariastraat kom je op de Steenweg. Links voor je zie je op Steenweg 65 een slang rond een schaal.

6. Slang rond schaal van Hygieia
Tegelfabriek Holland, Steenweg 65

Van 1812 - 1906 bevond zich in dit jugendstil pand een apotheek. De schaal van Hygieia verwijst naar de Griekse godin Hygieia, godin van de gezondheid, properheid en hygiëne. Ze wordt vaak afgebeeld met een slang, als symbool van gezondheid, geneeskracht, vernieuwing en verjonging. De slang kan immers zijn huid afwerpen, hetgeen staat voor herboren worden en genezing.

Ga nu rechts de Steenweg in. In deze straat zijn op diverse panden leeuwenkopjes te zien: op nr. 33/31 (links), nr. 46-48 (rechts), nr. 44 (rechts) en nr. 45 (links). Op Steenweg 44 (rechts) is boven de ingang een houten hert met een gewei te zien.


7. Leeuwenkoppen
Steenweg 33/31, 46-48, 44 en 45

De leeuw wordt gezien als de koning der dieren en komt daarom het meeste voor in de Europese wapenkunde. Daarnaast zijn leeuwen, leeuwenkoppen en leeuwenpoten veelvuldig gebruikt om gebouwen, toegangspoorten, monumenten, fonteinen,

lantaarns en meubels te decoreren. Ze symboliseren o.a. kracht, moed, (koninklijke) macht en waakzaamheid.

8. Hert (1891)
Steenweg 44

In dit pand bevond zich vroeger een apotheek/drogisterij. Het hert is al sinds de middeleeuwen het herkenningsteken van apothekers. Uit het gewei van herten werd vroeger hertshoornzout of vlugzout gewonnen dat in de apotheek werd verkocht. Het diende als opwekkend middel bij flauwtes. De namen onder de houten erker zijn van de architect en aannemer die het pand na een brand in 1890 herbouwden.

Loop de Steenweg uit tot de Choorstraat. Tegenover je aan de linkerkant zie je het steegje Hanengeschrei, loop dit in, je komt dan op de Kalisbrug (ook Visbrug genoemd). Hier staat een groot beeld van een vrouw met kippen.

9. De koopvrouw (1976)
Theo van de Vathorst, Kalisbrug

De vrouw met kippen verwijst waarschijnlijk naar de pluimveemarkt die hier vroeger in de buurt werd gehouden. Tegenover de koopvrouw zie je een voormalig visafslaghuis uit 1942 dat herinnert aan de visafslag die vanaf eind 12 eeuw tot begin 20 eeuw op de brug en op de Vismarkt (andere kant van de brug) plaatsvond.

Loop weer terug naar de Choorstraat en ga rechtsaf. Verderop links schuin boven Choorstraat nummer 7 bis, aan de gevel van de voormalige Vroom & Dreesman, hangt een gevelsteen met de heilige Sint Maarten op zijn paard en boven tegen de gevel zijn diverse dierenornamenten in de vorm van reliëfs aangebracht.

10. Gevelsteen Sint Maarten (1932/2002)
Ton Mooy, Choorstraat 3

De gevelsteen toont de heilige Sint Maarten (ca. 316 - 397) op een paard die de helft van zijn mantel aan een bedelaar geeft. Hij wordt sindsdien beschouwd als de beschermheilige van kleermakers. Het reliëf is oorspronkelijk ontworpen door Albert Termote (1887 - 1978) en gemaakt door Adrianus Johannes Dresmé (1876 - 1961). Het origineel is verloren gegaan, maar werd in 2002 vervangen door een kopie gemaakt door Ton Mooy.

Sint Maarten
Sint Maarten werd geboren in 316 in Hongarije. Hij diende als militair in het   Romeinse leger en werd na vijfentwintig jaar krijgsdienst christen en later  kluizenaar. Hij is bekend als Sint Martinus, de heilige bisschop van Tours in   Frankrijk. Het meest bekend is hij echter door zijn daad van barmhartigheid  toen hij als Romeins militair bij de stadspoort van Amiens zijn rode soldatenmantel deelde met een bedelaar. Later zag hij in een droom dat hij zijn mantel met Jezus had gedeeld. Hij verliet toen het leger, liet zich dopen en werd kluizenaar in Ligugé bij Poitiers. Later werd hij bisschop van Tours. Hij overleed op een van zijn reizen in 397 in Candes. Al snel werd hij   wegens zijn voorbeeldig leven heilig verklaard en stond hij in hoog aanzien   bij de toenmalige Frankische machtshebbers. Toen deze Franken onze Lage Landen veroverden en ook in Utrecht op het huidige Domplein het voormalige   Romeinse castellum in bezit namen, bouwden zij daar een kerkje. Wanneer de Angelsaksische missionaris Sint Willibrord in de zevende eeuw naar de Lage Landen komt om deze te kerstenen, vestigt hij zich in dit oude castellum. Dit is het begin van de Utrechtse kerk die is gewijd aan Sint Maarten. Hij werd de beschermheilige van de stad Utrecht, regio en kerk. De Utrechtse stadsvlag en het stadswapen herinneren met de helften rood en wit aan de halve rode mantel en aan het witte onderkleed van Sint Maarten, maar ook aan  zijn daad van barmhartigheid.

11. Dierenornamenten op voormalige Vroom & Dreesmann (1933)
Albert Termote (1887 - 1978), Oudegracht 167/Stadhuisbrug

Van 1897 tot 1976 bevond zich in dit neoclassicistische gebouw het warenhuis van Vroom & Dreesmann (V&D). Het huidige gebouw werd deels in 1924 gebouwd. In 1933 volgde aan de linkerzijde een uitbreiding. Hier bevinden zich Art Deco-reliëfs van dieren. De dieren verwijzen naar kenmerken van het bedrijf V&D. V.l.n.r.: een arend met de letters V&D (macht/kracht), leeuwenkop (idem), mier (nijverheid), lam (jong: V&D was een nieuw bedrijf opgericht door een samenwerking tussen Willem Vroom (1850 - 1925) en Anton Dreesmann (1854 - 1934) die allebei eigen winkels in Amsterdam hadden), slang (vernieuwing: V&D was één van de eerste moderne warenhuizen in Nederland), paard (kracht, vitaliteit), eekhoorn (vindingrijkheid), duif (vrede), bij (vlijt), uil (wijsheid).

Je bent nu uitgekomen op de Stadhuisbrug met op de grond een grote kompasroos met de windstreken. Helemaal bovenaan het voormalige warenhuis van V&D zie je twee gevelbeelden uit 1924 die Zomer & Winter voorstellen en mogelijk verwijzen naar de zomer- en wintercollectie van het warenhuis. Verder zijn er medaillons van de stadspatroon Sint Maarten en de handelsgod Mercurius te zien. Verderop tegen de gevel zijn ook nog beelden te zien die Handel en Nijverheid symboliseren. Op de balkons zie je de staf van Mercurius met twee slangen, caduceus genoemd, die symbool staat voor vrede, bescherming en genezing.
Kijk nu naar het gebouw dat je zonet aan je rechterhand bent gepasseerd en dat rechts op de kop van de Choorstraat staat. Dit is het voormalige kantoorgebouw van de levensverzekeringsmaatschappij Kosmos.

12. Voormalig kantoor levensverzekeringsmaatschappij Kosmos (1897)
Hoek Stadhuisbrug/Choorstraat 2

Kosmos bezat dit pand vanaf 1897 tot waarschijnlijk 1926. Het gebouw is rijkelijk versierd met diverse symbolische ornamenten die betrekking hebben op de kenmerken van het bedrijf en de naam Kosmos. Aan de voorkant van het gebouw staat helemaal bovenaan een pauw als symbool van waardigheid en trots. Daaronder staan drie hanen die  waakzaamheid symboliseren. Daar weer onder zie je drie bijen, symbool van vlijt. Boven de ramen zijn paarsgewijs tekens uit de dierenriem aangebracht die zich bevinden in de kosmos. Verder is op de hoek van het gebouw links een kameleon (symbool van de wisselvalligheid der tijden en aanpassingsvermogen) aangebracht en rechts een kikker (symbool van wedergeboorte en transformatie). 

Aan de zijde van de Choorstraat, waar je zonet uit kwam, zijn een hen en haan te zien waarschijnlijk als symbolen van zorgzaamheid en waakzaamheid. Aan de linkerzijde van het bouw (zijde Vismarkt) staat bovenaan een valk die in de richting van het pand ‘Die Valck’ kijkt (zie punt 14). Mogelijk is het een slechtvalk die niet alleen snelheid symboliseert, de slechtvalk is namelijk de snelste vogel ter wereld, maar ook scherpzinnigheid. Tevens was het een symbool van de adel, aangezien die jaagde met valken. Daaronder zijn links een ramskop en rechts een apenkop te zien. Mogelijk symboliseert de aap dwaas of roekeloos gedrag waarvan de gevolgen met de vastberadenheid van Kosmos (gesymboliseerd door de ramskop) worden opgelost. Onderaan zijn vissenkoppen te zien die hier mogelijk vruchtbaarheid en liefde symboliseren, maar ze kunnen ook verwijzen naar de vissen in de gracht en naar de Vismarkt. De ornamenten op het gebouw kennen dus van boven naar beneden een indeling naar lucht, land en water. 

Kijk nu naar het gebouw tegenover de voormalige Vroom & Dreesmann. Dit is het Stadhuis.

13. Stadhuis (1957)
Pieter d’Hont (1917 - 1997), Stadhuisbrug

Het stadhuis is gebouwd in Griekse stijl. Het fronton van de voorgevel werd pas in 1957 gevuld met een beeldengroep die de functies van het gemeentebestuur symboliseert. Van links naar rechts: gerechtigheid (zwaard en weegschaal), waakzaamheid (haan), gezag (scepter en wetboek), beleid (slang en palmtakken) en geloof (kruis, bijbel met twee sleutels).

Rechts op het hoekpand naast het stadhuis (Vismarkt) zie je bovenaan een valk waarvan de kop ontbreekt.

14. Valk
Hoek Vismarkt 1-3/Oudkerkhof 1-3

De valk verwijst naar de naam die het pand al in 1582 had ‘Die Valck’. Het werd bewoond door de viskoper Jan Harmanns. Naast de valk op het dak bevindt zich op de gevel aan de zijde van de Vismarkt een gevelsteen met daarop de tekst ‘In de Vergulde Valck’.

Op de stadhuisbrug staat ook het bronzen beeld van een meisje op een draaimolenpaard.


15. Meisje op draaimolenpaard (1986)
Pieter d’Hont (1917 - 1997), Stadhuisbrug/Oudegracht

Mogelijk herinnert het beeld aan de kermissen die plaatsvonden in het centrum van Utrecht.

Ga nu vanaf de Stadhuisbrug en met je rug naar Kosmos toe de rechterzijde van de Stadhuisbrug op. Verderop rechts zie je tegen de gevel van het stadhuis een gevelsteen met een leeuw.

16. Gevelsteen leeuw
Oudegracht

Deze gevelsteen met een leeuw hoorde bij het huis Leeuwensteyn. Dit huis werd waarschijnlijk rond 1930 bij het huidige stadhuis gevoegd.

Loop verder langs de gevelsteen met de leeuw, richting de Winkel van Sinkel verderop met vier grote vrouwenbeelden in Griekse gewaden. Dit was in 1839 het eerste echte warenhuis van Nederland. Helemaal bovenaan links staat de handelsgod Mercurius met zijn staf met slangen in goud.
Ga de eerste straat rechts, dit is de Ganzenmarkt waar vroeger pluimvee werd verhandeld. Loop deze uit en neem de eerste straat links, de Schoutenstraat. Op Schoutenstraat 6 is een ossenkop te zien, op nummer.11 twee leeuwenkoppen, op nummer 13 een dubbelkoppige arend en op nummer 21 opnieuw een ossenkop.

17. Ossenkop (2014)
Schoutenstraat 6

De ossenkop verwijst naar de oorspronkelijke functie van het pand in 1886. Het werd destijds gebouwd voor Vleeschhouwerij en spekslager L.J. van Dillen. Tot in de jaren vijftig heeft er een ossenkop aan de gevel gehangen. De nieuwe eigenaar van het pand, Lisman en Lisman B.V. plaatste een ‘ossenkop’ terug in 2014. De ossenkop is een exacte kopie van de ossenkop aan de gevel van Schoutenstraat 21.

18. Den Dubbelden Arend
Schoutenstraat 13

De dubbelkoppige arend verwijst naar Koekbackerij Den Dubbelden Arend die van 1726 tot 1989 in dit pand was gevestigd. De arend wordt gezien als de heerser van het luchtruim en het vogelrijk. Zijn grootte, ‘koninklijk’ gedrag en meesterlijke vlucht in de hemel hebben van hem een embleem gemaakt van goden, koningen, keizers, jagers en strijders.
De arend staat meestal symbool voor macht en kracht (van leiders) en is het symbool van het gezichtsvermogen. In de heraldiek en symboliek wordt de arend adelaar genoemd. In de Europese heraldiek is de adelaar samen met de leeuw het meest voorkomende wapendier.

19. Het Ossenhoofd
Schoutenstraat 21

Het ossenhoofd verwijst naar de voormalige naam van dit pand. Hoog tegen de gevel staat geschilderd: ‘HET OSSEHOOFD’, de naam van de bakkerij waar in 1751 Willem Hopman ‘tekantjes’ en ‘tafelcoeckgens’ verkocht. De ossenkop is gelijk aan de ossenkop zoals die op Schoutenstraat 6.

Aan het einde van de Schoutenstraat kom je op een groot plein, de Neude. Meteen rechts op de hoek, op Neude 1, is een gevelsteen die verwijst naar de legende van Beatrix de Rijke.

20. Gevelsteen Beatrix de Rijke met kat
Neude 1

Deze gevelsteen toont een vrouw in een boot met voorop een kat. De gevelsteen verwijst naar de legende over Beatrix de Rijke, de vondeling van de Sint-Elisabeth vloed in de buurt van Dordrecht van 1421. Bij die overstroming kwamen duizenden mensen om het leven. Op schilderijen over de Sint-Elisabeth vloed zie je vaak een mandje in het water drijven met daarin een kind en een kat. Het wiegje dreigt in het stormachtige weer om te slaan, maar een kleine zwarte kat houdt het in balans. Het kind en de kat werden in Dordrecht uit het water gevist. Waarom de gevelsteen op de Neude hangt is niet bekend, mogelijk hadden de Utrechters een eigen variant op het verhaal dat verwees naar de Allerheiligenvloed in 1170 die zorgde voor een overstroming van Utrecht.

Loop verder naar Neude 4 waar een gevelsteen met een leeuw hangt.

21. Gevelsteen leeuw ‘Ick waeck’ (1797)
Jo Uiterwaal (1897 - 1972), Neude 4

Hier bevond zich in 1940 een filiaal van J.P. Wyers, een groothandel in interieurinrichting met vloerbedekking en stoffen. De datum 1797 verwijst naar de oprichting van het bedrijf.

Steek het plein over naar het voormalige pand van het hoofdpostkantoor van Utrecht op Neude 11. Hier staan twee leeuwen voor de deur.

 22. Voormalige hoofdpostkantoor van Utrecht (1924)
Hendrik van den Eijnde (1869 - 1939), Neude 11

Dit gebouw is gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School. Binnen zijn er diverse beelden die de kenmerken van het postkantoor over land, zee en lucht symboliseren. In de entree staat een figuur met paarden, vissen, duiven, een posthoorn en bliksemschichten. In de grote hal hangen vijf beelden van mensfiguren die de werelddelen verbeelden, ieder met een dier dat er veelvuldig voorkomt en het werelddeel vertegenwoordigt: Afrika (met kamelen), Amerika (met bizons), Australië (met kangoeroes), Azië (met olifanten) en Europa (met paarden). Een zesde beeld met kikkers stelt de handel en welvaart voor. De kikkers staan symbool voor metamorfose/ transformatie. Handel en welvaart zorgen voor de metamorfose van een land.
Onder de balkons aan beide zijden in de hal zijn olifantenhoofden en paarden met posthoorns te zien. Symbolen van geluk, kracht en snelheid.
Het glas-in-loodwerk boven de ingang met o.a. duiven is gemaakt door Richard Roland Holst (1868 - 1938) en verbeeldt de ‘Nederlandse Maagd in de tuin der provinciën’.
De twee leeuwen bij de ingang zijn van latere datum en houden het wapenschild van Nederland vast met daaronder de wapenspreuk ‘Je maintiendrai’ (Ik zal handhaven).

Loop nu naar het einde van de Neude (naar links als je met je rug naar de ingang van het postkantoor staat) waar een groot beeld van een haas op een rots zit (zie de afbeelding op de voorkant van deze wandelroute). Loop hier naar toe.

23. Thinker on a rock (2002)
Barry Flanagan (1941 - 2009), hoek Neude, Loeff Berchmakerstraat en Voorstraat

Beeldhouwer Barry Flanagan heeft diverse werken met hazen gemaakt. Op de vraag waarom antwoordde Flanagan dat de magische ervaring van het zien van een haas op de Sussex Downs in Engeland hem had geïnspireerd. Deze gebeurtenis leidde tot zijn eerste beeld van een haas in 1979.
De haas op de Neude lijkt geïnspireerd door het beeld ‘de Denker’ van de Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840 - 1917). Misschien wil de kunstenaar met ‘Thinker on a rock’ ons laten nadenken over onze relatie met dieren. Een thema dat ook uit het werk van Flanagan naar voren komt.
Maar het beeld zou ook kunnen verwijzen naar Utrecht als universiteitsstad.

Vanaf het beeld  ‘Thinker on a rock’ kun je kiezen voor een verlenging van de route met ongeveer 250 meter om het voormalige Grote Vleeshuis uit 1637 te zien (punt 24 en 26). Loop hiervoor de straat achter de haas in, de Voorstraat, en blijf aan de rechterzijde van de straat lopen tot aan Voorstraat 19.

Als je het Grote Vleeshuis overslaat ga je rechts de Lange Jansstraat in en loop je naar de Janskerk verderop op het Janskerkhof. Lees dan verder bij punt 27.

 24. Het Grote Vleeshuis met een ossenkop (1637)
Voorstraat 19

Het Grote Vleeshuis werd in 1637 - 1638 gebouwd. De functie van het gebouw is af te leiden van de verschillende versieringen aan de gevel: een gevelsteen met een bekranste os (een gecastreerde stier) die door een trompetter wordt begeleid, een ossenkop en twee ramskoppen.

Loop verder naar Voorstraat nummer 25.

25. Kleine dierenkoppen
Voorstraat 25

De houten winkelpui van dit pand heeft consoles met kleine dierenkoppen. Waarschijnlijk bevond zich hier vroeger een slagerij. Ga nu rechts de Kleine Slachtstraat in. Rechts tegen de muur hangt een gevelsteen
‘1842 -Dit is in de Gvldeberg’ met een rode leeuw die een gouden berg oploopt. Deze verwijst naar de voormalige naam van het voorhuis van Voorstraat 25 ‘Guldenberg’.
Ga aan het einde rechts het Jansveld in. Naast nummer 26 (rechts) hangt een ossenkop met een krans.

26.Ossenkop
Jansveld tussen nummer 24 en 26

Dit is de achterzijde van het Grote Vleeshuis uit 1637 (zie punt 24).

Aan het eind van het Jansveld kom je op de Lange Jansstraat, ga hier linksaf richting de Janskerk op het Janskerkhof. Boven de ingang van de kerk is een sluitsteen met het lam Gods aangebracht

27. Janskerk
Janskerkhof 26

De Janskerk is vernoemd naar de profeet Johannes de Doper. Johannes predikte en doopte mensen bij de Jordaan. Hij doopte ook Jezus. Johannes noemde Jezus twee keer ‘het lam Gods’. Het lam met een vaandel met een kruis staat symbool voor Christus, maar werd ook het symbool voor Johannes de Doper zelf. Het lam Gods symboliseert ook macht in de vorm van de morele waarden opoffering en barmhartigheid.

Aan de andere kant van de straat zie je boven de ingang van Janskerkhof nr. 3 het wapenschild van de provincie Utrecht dat wordt geflankeerd door twee goudkleurige leeuwen. Tussen 1580 en 1815 zetelden hier de Staten van Utrecht. Nu is het gebouw van de Universiteit Utrecht. Boven in de nis hangt een Jacobsschelp ter decoratie.

Loop nu rechts langs de kerk en kijk naar de overkant van de straat. Op de kruising van wegen staat een groot ruiterbeeld met Sint Willibrord.

28. Sint Willibrord te paard (1947)
Albert Termote (1887 - 1987), Janskerkhof

De ruiter op het paard is de heilige Willibrord (ca. 658 - 739). Hij was een rooms-katholieke bisschop en eerste geloofsverkondiger in Nederland. Hij staat ook bekend als ‘apostel der Friezen’. In zijn rechterhand houdt hij een model vast van een Friese kerk, de Sint-Maartenskerk, mogelijk die in Roodhuis.

Loop verder langs de kerk. Links om de hoek, bij de ingang van Janskerkhof 28A hangt een Sint Jacobsschelp boven de deur.

29. Sint Jacobsschelp
Janskerkhof 28A

In dit pand is het Nederlands Genootschap van Sint Jacob gevestigd dat mensen die de pelgrimstocht naar Santiago de Compostella willen maken op weg helpt.

De schelp is het embleem van de bedevaart naar Santiago de Compostella en staat in het algemeen symbool voor pelgrims.  In de christelijke iconografie is de Sint Jacobsschelp het attribuut van Jacobus de Meerdere (ook wel Sint Jacob genoemd). Hieraan dankt de schelp zijn naam. Het zichtbaar dragen van de schelp, op de hoed of op de jas genaaid, gaf bescherming tegen struikrovers, die de dragers ervan vanuit een erecode met rust lieten (maar waarschijnlijk ook omdat ze wisten dat er bij de arme bedevaartgangers niets te halen viel). Er zijn veel verhalen over de oorsprong van dit symbool. Het meest verhaalde is gerelateerd aan de dood van Sint Jacob in het jaar 44. Zijn lichaam zou destijds verloren zijn gegaan in de oceaan tijdens een hevige storm toen het door zijn discipelen van Jeruzalem naar Spanje werd gebracht. Toen zijn lichaam aanspoelde aan de kust van Galicië, was het bedekt met Jacobsschelpen.

Loop voorbij de Janskerk en kijk even naar rechts. Boven de ingang van Janskerkhof nr. 10 (Hotel NH Centre Utrecht) zie je twee witte vrouwelijke sfinxen.

 30. Vrouwelijke sfinxen
Janskerkhof 10

Deze sfinxen zijn afkomstig uit de Griekse mythologie. Ze hebben het lichaam van een leeuw, het bovenlichaam van een vrouw en vleugels van de arend. Ze bewaken de ingang van het pand. Vroeger zat hier het chique Hotel des Pays Bas.

Oedipus en de sfinx
De sfinx was volgens de Griekse mythologie een gevleugeld monster met het lichaam van een leeuw en het hoofd en het bovenlichaam van een vrouw. Zij plaatste zichzelf op een hoge rots in de buurt van Thebe en de voorbijgangers legde zij een raadsel voor. Wanneer deze het raadsel niet konden oplossen, doodde zij hen.
Het raadsel luidde: "Wat gaat 's morgens op vier, 's middags op twee en 's avonds op drie voeten?" Toen Oedipus antwoordde dat dat de mens was, die eerst op handen en voeten kruipt, dan op twee benen loopt en wanneer hij oud is op een stok steunt, stortte de sfinx zich van de rots.

Je bent nu voorbij de Sint Janskerk. Links zie je een fontein met het beeld van de jonge Bachus in kleermakerszit (uit 1976 van Mari Andriessen). Vanaf deze fontein zie je een gebouw met gele bakstenen. Bovenaan in het grijze hardsteen in de top van de gevel van de twee torens bevindt zich een verdiept reliëf met een uil en zijn diverse dieren te zien in de daklijst.  

 31. Uil (1899)
Joseph Mendes da Costa (1863 - 1939), Janskerkhof 14

Dit gebouw is het sociëteitsgebouw van het Utrechts Studenten Corps ‘Placet Hic Requiescere Musis’ (het behaagt de muzen hier te rusten). De uil staat symbool voor wijsheid. Er zijn ook diverse dieren te zien op de daklijst van grijs hardsteen die onderbroken wordt door de dakkapellen. Deze is versierd met kleine ronde reliëfs met afbeeldingen van apen, eekhoorns, katten, uilen en flamingo’s. Deze versieringen passen bij de Art Nouveau stijl van het gebouw. In deze kunststroming staat vooral de schoonheid van de kunst centraal en wordt inspiratie gehaald uit de sierlijke elementen in de natuur en van sierlijke dieren.

Achter de fontein zie je op Drift 9 een gebouw dat rijkelijk is voorzien van beelden met een symbolische betekenis. Loopt hier naar toe.

 32. Pand voormalige levensverzekeringsmaatschappij Piëtas (1904)
Willem Marinus Retera (1858 - 1930), Drift 9

De ingang van dit pand, dat is gebouwd in opdracht van de levensverzekerings- maatschappij Piëtas, is rijk versierd met neoromaanse decoratie. De vrouw boven de ingang is een personificatie van de Romeinse deugd Piëtas. Piëtas staat voor geloof in de Goden, trouw aan het vaderland en respect voor je ouders. De levensverzekeringsmaatschappij heeft waarschijnlijk voor Piëtas gekozen, omdat ze ook liefde voor de mens en zorgzaamheid symboliseert.

Piëtas wordt links vergezeld door Wijsheid: een putti met uil en boeken (een putti is een kleine mollige naakte kinderfiguur). Rechts wordt ze vergezeld door Waakzaamheid: een putti met een helm met daarop een zwijn en een haan. Het dier bovenop de helm lijkt eerder een hermelijn, maar de helm is waarschijnlijk gebaseerd op de Benty Grange helmet. Een helm met daarop een zwijn die in 1848 werd gevonden, maar die dateert uit de 7e eeuw. Het zwijn symboliseert de kracht waarmee een krijger vecht.

Boven de vrouw zie je een leeuwenkop, symbool van macht, moed en kracht. Links van de leeuwenkop zie je een koeienkop (symbool voor de veeteelt) en rechts er van een kamelenkop (symbool voor handel met het Oosten). Beiden zijn activiteiten die de verzekeringsmaatschappij verzekerde of waarin werd belegd.
De ridder op de hoek van het pand is Sint Joris die het kwaad heeft overwonnen door de draak te doden. De draak is echter niet op het pand te zien. 

Links en rechts van de ingang zijn vier zuilen met kapitelen: twee met plantenmotieven en twee met dieren. Deze moeten van buiten naar binnen worden ‘gelezen’. Op het eerste kapiteel zijn de bladeren van de acanthus te zien die de beproevingen van het leven en de dood symboliseren. De rammen op het tweede kapiteel staan voor de kracht van het bedrijf Piëtas die je beschermen en je helpen om je kapitaal te doen groeien als je je bij Piëtas verzekert zodat je kan oogsten (gesymboliseerd door de wonderboom die zaden voortbrengt waaruit wonderolie voortkomt die goed is voor allerlei zaken) en daarmee zorgzaam bent voor de volgende generatie (vogel die drie jongen voedt op het vierde kapiteel).
De toegangsdeur heeft twee deurkloppers in de vorm van leeuwenkoppen.
Om de hoek rechts, aan de zijde van de Nobelstraat, zie je een reliëf met twee bevers. 

 Tussen de bevers stond het woord Piëtas. De bevers verwezen mogelijk symbolisch naar de deugden waarmee de verzekeringsmaatschappij zich identificeerde: constructief werken, vlijt, doorzettingsvermogen en creativiteit, maar mogelijk ook naar het verzekeren van de bouw van diverse waterwerken of van waterschade.

Vanaf Drift nr. 9 steek je de Nobelstraat over naar de andere kant van de Drift. Verderop neem je de eerste straat rechts, de Jansdam. Aan het einde van de straat op de hoek met de Korte Jansstraat nr. 17 zie je bovenaan het pand een hijsbalk in de vorm van een wolvenkop. Ga nu links de Korte Jansstraat in. Op nr. 5, 3 en 1 zie je in de gevel bij de ingangen kleine reliëfs met slangen.

33. Reliëfs met slangen
Korte Jansstraat 1, 3 en 5

Waarschijnlijk bevond zich in dit pand een apotheek. De slang is verbonden aan de Griekse god Asklepios, god van de geneeskunde. Hij wordt vaak afgebeeld met een staf waar een slang omheen draait (esculaap). De slang staat symbool voor genezing, nieuw leven en vruchtbaarheid, omdat de slang zijn huid kan afwerpen. Maar de slang kan door zijn beet ook de dood brengen.

Vervolg de Korte Jansstraat die overgaat in de Domstraat. Voor je zie je de Domkerk. Ga aan het einde van de Domstraat links, de Voetiusstraat in en dan meteen rechts Achter de Dom in. Iets verder zie je aan de rechterkant een poort met daarboven Sint Maarten op zijn paard en met een hond. Deze poort geeft toegang tot de Domtuin.
Je kunt voordat je door deze poort naar binnen gaat nog even doorlopen naar Achter de Dom nr. 22 (iets meer dan 50 m verderop aan de linkerkant). Daar is aan de geveltop een reliëf van een uil te zien. 

 34. Uil, pelikaan en leeuw (1912)
Achter de Dom 22

In dit pand bevond zich van 1890 - 1961 een vestiging van de Nutsspaarbank. Daarna is het pand in gebruik genomen door de Universiteit Utrecht. Het reliëf van de uil verwijst naar wijsheid en kennis. Links in de voortuin zie je boven de poort uit 1644 een vogel met een muntje in de bek en twee jongen die zich lijken te voeden met bloed uit haar borst. Dit ornament is mogelijk aangebracht in opdracht van de Nutsspaarbank en zou een variatie kunnen zijn op de pelikaan die haar jongen voedt met haar eigen bloed. De vogel symboliseert dan zorgzaamheid. Als je goed spaart, kun je immers voor je kinderen zorgen. De pelikaan symboliseert normaliter Jezus’ zelfopoffering aan het kruis: zijn bloed vloeide tot heil van de mensen en hij vergaf de mensen hiermee hun zonden. Bovenaan de poort staat een beeld van een leeuw die het wapen van Utrecht vasthoudt.

35. Poort met Sint Maarten te paard en hond
Achter de Dom

Sint Maarten is de beschermheilige van Utrecht. Zie de beschrijving onder punt 10.

Loop nu door de poort de Domtuin in. De Domtuin heet ook Pandhof van de Domkerk. Een pandhof is een binnenplaats van een klooster. Vaak is rondom een pandhof een kloostergang gesitueerd, zoals ook hier het geval is. In de tuin staat een standbeeld van Jan van Henegouwen met een bever bij zijn linkerbeen.

36. Beeld van Jan van Henegouwen met bever (geplaatst in 1989)
Paul Grégore (1915 - 1988), Domtuin/Pandhof

Jan van Henegouwen uit de 14 eeuw was de eerste bouwmeester van de Domkerk. De bever en het schietlood in zijn linkerhand verwijzen naar zijn bouwactiviteiten.
In de Domtuin tonen 19 reliëfs het leven van Sint Maarten. Verder zie je er diverse waterspuwers (gargoyles), waarvan sommige op dieren lijken. Ze zorgen ervoor dat het hemelwater goed wegloopt en niet in de muren trekt. Naast de praktische functie van waterafvoer en versiering van het gebouw, kunnen waterspuwers ook een religieuze of een kwaadwerende functie hebben. Door hun lelijke en enge uiterlijk zouden ze kwaadwillende geesten en demonen buiten de kerk houden. Een andere theorie is dat de afschrikwekkende waterspuwers het leven brengende water door hun keel moesten laten gaan en zo werden gedwongen iets goeds te doen, namelijk het bevloeien van de aarde.

Verlaat het Pandhof aan de andere zijde dan waar je binnenkwam. Je loopt nu door het Sint Maarten poortje. Eenmaal door het poortje kun je als je omdraait Sint Maarten op zijn paard (1895, Jos Cuypers 1861-1946) boven de ingang van het poortje zien.
Als je buiten de tuin bent, staat links het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht en rechts de Domkerk. Beiden zijn een bezoek waard.

37. Plafondschildering in het Academiegebouw (1894)
Georg Sturm (1855 - 1923), Domplein 29

In het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht, in de stijl van de neo-renaissance, studeren studenten af en vinden o.a. diploma-uitreikingen, promoties en oraties plaats. Bovenaan het gebouw is het wapen van Nederland aangebracht dat wordt geflankeerd door twee leeuwen. Boven de ingang houden twee leeuwen een wapenschild vast met de letters W (Koningin Wilhelmina 1880 - 1962) en E (Koningin-regentes Emma 1858 - 1934). Binnen in de ontvangsthal bevindt zich een grote plafondschildering. Deze verwijst naar de faculteiten die de Universiteit Utrecht destijds had.
In het midden is de Griekse godin Pallas Athena weergegeven met rechts van haar een uil. Zij is o.a. de godin van de wijsheid en van de kunst. Ze verwijst hier naar de faculteit Wijsbegeerte. Rechts van haar is de faculteit Geschiedenis gesymboliseerd (godin Historia met geschiedenisboek), daaronder de faculteit Wis- en Natuurkunde (godin Mathematica met passer en wereldbol) en daaronder de faculteit Geneeskunde (godin Hygieia met haar slang en schaal). Links van Pallas Athena is de faculteit Letteren gesymboliseerd (godin met boek) en daaronder de faculteit Rechten (godin Justitia met wetboek, weegschaal en zwaard).

38. Dieren in de Domkerk
Domplein 21

De Domkerk is gewijd aan Sint Maarten. In de windwijzer bovenop de Domtoren zie je hem ook afgebeeld. In kerken zijn vaak veel dieren te zien, zo ook in de Domkerk.

Ze hebben een symbolische betekenis of zijn verbonden aan een heilige. Als je de kerk besluit te bezoeken, loop dan linksom door het schip van de kerk. Hieronder worden de dieren beschreven die je tegenkomt.

De toegangsdeuren van de kerk (1996), Theo van de Vathorst
De bronzen toegangsdeuren bevatten diverse Bijbelse voorstellingen en de zeven werken van barmhartigheid. Deze luiden: (1) de hongerigen spijzen, (2) de dorstigen laven, (3) vreemdelingen herbergen, (4) zieken verzorgen, (5) gevangen bezoeken, (6) naakten kleden en (7) doden begraven. Nummer 1 t/m 5 zijn te zien aan de binnenzijde van de deuren. Nr. 6 is te zien boven de ingang buiten (Sint Maarten die zijn mantel deelt met een bedelaar) en nr. 7 is te zien aan de buitenzijde in de vorm van een begrafeniskoets die wordt voortgetrokken door twee paarden. De afbeeldingen aan de buitenzijde zijn vorm gegeven in de vorm van ‘krantenknipsels’. Dit verwijst naar de vroegere functie van kerkdeuren als ‘prikbord’. Op de buitenzijde van de linkerdeur zie je o.a. het Oordeel: het scheiden van de schapen (de goede) en de bokken (de slechte) en onderaan drie duiven op het Domplein.

Doopvont
De stenen doopvont na de entree toont o.a. de doop van Christus, waarbij de heilige geest in de vorm van een duif in de lucht aanwezig is.

Ga nu rechts en daarmee linksom door het schip van de kerk.

Kapel met de zwarte graftombe van de bisschop Guy van Avesnes (1253 - 1317)
De bisschop lag vroeger met zijn voeten op een leeuw. In de middeleeuwen stond de leeuw niet alleen symbool voor macht en kracht, maar de leeuw was ook een symbool van de Opstanding. Volgens de bestiaria (een bestiarium is een boek met een biologische en historische beschrijving van bestaande en fictieve dieren met illustraties) waren leeuwenwelpen na hun geboorte namelijk drie dagen dood, totdat hun vader hen tot leven bracht door ze in het gezicht te ademen. De graftombe is beschadigd tijdens de Beeldenstorm in 1580.

Muurschildering
Tegenover de graftombe is een muurschildering (ca. 1430) met een afbeelding van Christus aan het kruis en rechts van hem Sint Margaretha van Antiochië met een draak die de duivel symboliseert die zij overwon.

Kapel Van Arkel
Onder de vloer ligt onder de zwarte grafzerk met een leeuw Jan van Arkel, bisschop van Utrecht 1342-1364. Op het tijdens de beeldenstorm in 1580 beschadigde altaarretabel (een schilder- of beeldhouwwerk dat bedoeld is om in een kerkgebouw op of achter een altaar te plaatsen) uit ca. 1500 zie je Sint Anna te Drieën: een voorstelling uit de christelijke iconografie van de heilige Anna met haar dochter Maria en haar kleinkind Jezus. Onderaan links is Sint Anthonius met een varken te zien en onderaan recht Sint Agnes met een lam te zien. Verder zijn er in de kapel ornamenten met dieren te zien, waaronder Samson die een leeuw met zijn handen dood en een leeuw die een hond wil kelen. 

Loop nu via de achterzijde van het schip naar de andere kant van de kerk. Kijk vooral ook naar de grafzerken in de vloer waarop vaak dieren op wapenschilden zijn te zien. Aan de andere kant van de kerk zijn respectievelijk een beeld van Sint Agnes met lam te zien, een gotische sacristiepoort uit 1479 met honden of draken en een replica van het beeld van Sint Maarten te paard.

Sint Agnes van Rome († ca 304) met een lam
Agnes stierf als martelares, omdat zij trouw wilde blijven aan haar geloof in Christus. Op de achtste dag na haar dood verscheen zij aan haar ouders met een lam aan haar zijde. Het lam verwijst mogelijk naar haar naam (het Latijnse woord ‘agnus’ betekent ‘lam’, een lam is ook het symbool van onschuld en zuiverheid en wellicht herinnert het lam aan het Lam Gods (zie punt 27 hierboven). Agnes is o.a. de beschermheilige van jonge meisjes en maagden, van verliefden en verloofden

Kijk na het beeld van Sint Maarten voor je op de vloer. Hier zie je een grote grafzerk met de tekst Tempera Te Tempori. Dit is het graf van kanunnik Marcus van Weelde.

Grafzerk Marcus van Weelde (ca. 1490 -1548)
De Latijnse tekst Tempera Te Tempori betekent ‘Voeg u naar de tijd’. Dit wordt geïllustreerd met de afbeelding van twee slakken en een hazewindhond op de grafzerk. De slak staat voor langzaam, de hazewindhond voor snel. Daartussen moet je als mens je ritme vinden.

Rechts zie je nu het zgn. Profetenraam in glas in lood en links het kansel met houtsnijwerk.

Glas in lood raam
Linksboven zie je de profeet Abraham die in opdracht van God als test voor zijn geloof in hem zijn zoon Isaak moest offeren aan God. Toen hij op het punt stond om dit te doen, weerhield een engel hem hiervan en stond er een ram in de struiken gereed die in plaats van Isaak aan God kon worden geofferd.

Kansel met houtsnijwerk
In het houtsnijwerk zie je diverse dieren die vaak in het Christendom worden gebruikt: de arend onder de lessenaar (zicht, macht, heilige dier van de apostel Johannes), pelikaan (opoffering Christus), de duif (symbool van vrede en van de Ark van Noach), de slang (het kwaad/de verleiding) en vissen (volgelingen van Christus).

Tegenover de kansel zie je aan de andere kant van het schip het marmeren in barok uitgevoerde praalgraf van vice-admiraal baron Willem Joseph van Gendt (1626-1672).

Praalgraf Willem van Joseph van Gendt (1676)
Op dit praalgraf is een aantal dieren te zien: bovenin twee dolfijnen (verwijzing naar de zee en Van Gendts schip De Dolphijn), daaronder twee leeuwen die het wapen van Van Gendt vasthouden en links en rechts van de graftombe is onderaan een slang te zien die zich kronkelt rondom de bladeren van de acanthus. Beiden symboliseren de beproevingen van het leven en de dood.

Als je uit de Domkerk komt, ga dan rechts. Op Domplein nr. 3 en 4 zijn twee gevelstenen met dieren te zien.

39. Gevelsteen Ark van Noach met duif (1913)
Domplein 3

In dit gebouw bevond zich vroeger de Nederlandse Hervormde Gemeente. Links boven de deur hangt een gevelsteen met de ark van Noach. De tekst rondom de ark ‘SIGILUM ECCLESIAE ULTRATRAJECTINAE’ betekent ‘het zegel van de Utrechtse kerk’.

40. Gevelsteen met twee kinderen en een hond (1925)
Thérèse van Hall (1872 – 1932), Domplein 4

In dit gebouw bevond zich vroeger de Bijzonder Nederlands Hervormde Burgerschool voor jongens en meisjes. De gevelsteen met een hond is onderdeel van een reeks van zes gevelstenen met spelende en lerende kinderen.

Kijk vanaf hier naar de Domtoren. Hij is 112 meter hoog en daarmee de hoogste kerktoren van Nederland. Helemaal bovenop de toren zie je een windwijzer met Sint Maarten op zijn paard. En bovenaan zijn waterspuwers te zien die ook vormen van dieren hebben (arend, aap, hond, draak).

Loop nu onder de Domtoren door naar de Servetstraat. In de poort zie je diverse dierenornamenten.

41. Dierenornamenten in poort Domtoren
Domplein

De gotische versieringen in de poort zijn in slechte staat, maar in sommigen zijn nog wel dieren te herkennen. Rechts zie je o.a. een hert, paard, kever, een pelikaan met twee jongen en een vleermuis. Aan het einde zie je een mensengezicht dat wordt geflankeerd door twee vogels. Links zie je een ornament van twee vogels, daarna volgen o.a. een kruisspin en twee vogels. Waarschijnlijk zijn de ornamenten niet alleen decoratief aangebracht, maar verwezen ze ook naar deugden en ondeugden. Welke is onbekend.

Net na de Domtoren is links de Bisschopspoort uit 1634 die toegang geeft tot Flora’s hof. Bovenaan in de boog is een sluitsteen met een leeuwenkop. Daarboven is een gevelsteen met het wapenschild van de provincie Utrecht dat wordt vastgehouden door twee leeuwen. Loop onder de poort door om Flora’s hof even te bekijken.

42. Flora’s hof
Servetstraat

Op deze plek bevond zich vanaf 1803 de kwekerij van de familie van Lunteren.
In de tuin bevinden zich reliëfs met voorstellingen uit het leven van Sint Maarten. Ze zijn afkomstig van het Pandhof van de Domkerk. Bij de restauratie van het Pandhof van 1875 - 1896 werden onder leiding van architect P.J.H. Cuypers (1827 - 1921) de zwaar gehavende Middeleeuwse beeldhouwwerken vervangen door kopieën. Daarbij werd een te zachte steensoort gebruikt, zodat alle scènes in 1958-1962 opnieuw moesten worden vervangen. 14 exemplaren van Cuypers zijn ingemetseld in Flora’s tuin. 
Op een aantal daarvan zijn ook dieren te zien.
- Sint Maarten verdrijft de duivel in de vorm van een draak
- Sint Maarten te paard deelt zijn mantel met een bedelaar
- Sint Maarten schenkt vergeving aan een boer die door een os (de duivel) is gedood


En zie je ook het zwarte luipaard in het hofje?

Loop verder de Servetstraat in, met de Domtoren achter je. Op nr. 4 hangt tegen de gevel een wapenschild met een leeuw en drie hoorns dat vermoedelijk het wapen van de familie Van (de) Hoorn voorstelt. Oorspronkelijk bevond zich hier een tabaks- en sigarenhandel.
Aan het eind van de Servetstraat kom je uit bij de Maartensbrug. Voordat je deze oversteekt kun je nog even kijken naar de gevelsteen ‘De Witte Arend’ op de gevel van het tweede huis links op de Lichte Gaard 2 of steek direct de Maartensbrug over.

43. Gevelsteen ‘De Witte Arend’
Lichte Gaard 2

In dit 17 e eeuwse pand bevond zich vroeger een herberg. Op de puibalk staat de naam van het huis geschilderd. Aan weerszijden zijn twee leeuwenkoppen aangebracht.

Ga als je de Maartensbrug bent overgestoken rechtdoor de Zadelstraat in. Aan het begin van de Zadelstraat (nr. 1) zie je rechts boven je midden op het hekwerk van het zwarte balkon het wapen van Utrecht dat wordt vastgehouden door twee goudkleurige leeuwen en aan de onderkant twee kleine goudkleurige drakenkoppen. 

Je kunt er voor kiezen om de route hier te verlengen met 500 meter (oranje route: punt 48 t/m 52). Je loopt dan niet rechtdoor de Zadelstraat in, maar gaat links de Lijnmarkt in. Als je de Lijnmarkt inloopt zie je links op nr. 12 een gevelsteen met een zwarte ruiter op een wit paard. Lees hiervoor verder bij punt 48. Aan het eind van extra route 1 kun je als je wilt de gevel van Zadelstraat 19 nog bekijken (punt 44).

Als je de Zadelstraat inloopt, loop dan tot Zadelstraat nr. 19 aan de rechterkant (punt 44).

44. Kameleons, flamingo’s en apen (1901)
Zadelstraat 19

Dit woonwinkelpand is in 1901 gebouwd voor de firma Noack (delicatessen) in eclectische stijl naar ontwerp van M.E. Kuiler (1859 - 1937) in een hoofdzakelijk door de Art Nouveau (Jugendstil) beïnvloede stijl. In de periode van de Jugendstil gaat het vooral om kunst voor de esthetiek. Symmetrie ontbreekt vaak en inspiratie wordt gehaald uit de sierlijke elementen in de natuur met karakteristieke vormen vaak uit verre exotische landen. Dit resulteert in de versiering van gebouwen met exotische bloemen- en dierenmotieven. Het gaat vaak om dieren die pronken in de paartijd.   
Bovenaan de boog zie je in de gevelsteen met het jaartal 1901 een cactus en twee kameleons (dieren die van kleur kunnen veranderen). Daaronder zijn twee tegeltableaus met sierlijke flamingo’s (sierlijk en roze). De Jugenstil liet zich ook beïnvloeden door het Japonisme en er werd ook gekeken naar (het toenmalige) Nederlands-Indië waardoor de Aziatische invloed zichtbaar werd. Dit laatste tonen de twee gebeeldhouwde apen bovenaan in de hoeken van de eerste bouwlaag (mogelijk lastig te zien door de luifel). Maar apen waren ook geliefd door beeldhouwers o.a. omdat ze zo dicht bij de mens staan.

Net voor het einde van de Zadelstraat is links een steeg, de Kuipersteeg, waar een quote van Alan M. Eddison, directeur van Green Earth Affairs in Zimbabwe, staat: Modern technology owes ecology an apology.

Loop nu de Zadelstraat uit tot op het plein, de Mariaplaats, waar een oude waterpomp met twee leeuwenkoppen staat.

45. Sint Maria Pomp (1844)
Mariaplaats

De Mariapomp is een voormalige openbare waterpomp die twee tuiten in de vorm van een leeuwenkop heeft. Al ver voor 1844 werd er water gewonnen op en rond deze locatie. Het Utrechtse water stond bekend als het beste van Nederland.

Steek de straat over naar het plein dat voor het HKU Utrechts Conservatorium ligt (Mariaplaats 28). Hier staat een groot beeld van Nijntje.

46. Nijntje (2014)
Jacques Tange, Mariaplaats

Het beeld toont aan de ene kant de beeltenis van Dick Bruna (1927 - 2017) en aan de andere kant die van Nijntje, de wereldberoemde schepping van Dick Bruna. Het beeld maakte onderdeel uit van de ‘Nijntje Art Parade’ in het kader van 60 jaar Nijntje. De parade met beelden had ten doel om mensen te vermaken, maar ook om bewustzijn te creëren dat niet ieder kind dezelfde kansen krijgt en dat het volgen van onderwijs kansen schept.
Loop rechts van het conservatorium naar het Pandhof Sinte Marie met de kloostergang. Ga voor de tuin rechts en loop naar het grote toegangshek rechts en ga vervolgens buiten het hek links. Je bent dan weer op de Mariaplaats, net voor de haan Gallo Nuovo (zie nummer 5). Je kunt vanaf hier weer teruglopen naar het NS-station via het Moreelse Park. Vanaf de brug over de Catharijnesingel zie je rechts in de verte tegen de gevel van Hoog Catharijne nog een kunstwerk van keramiek getiteld ‘Vogels’

47. Vogels (1963)
Jan Boon (1918 - 1988), Catharijnesingel 47

Te zien zijn een zwarte en witte duif boven en onder een wereldbol. Deze afbeelding symboliseert transport over de wereld. In dit pand bevond zich in de jaren ‘60 het hoofdkantoor van vervoersbedrijf Van Gend & Loos.


Ga hier naar extra route 1.

Ga hier naar extra route 2.

Ga hier naar extra route 3.


De Utrechtse Dierenroute:

Redactie:                     Henny van Rij en Rosanne van Oudheusden
Fotografie:                  Henny van Rij
Vormgeving:               Henny van Rij

Heb je nog vragen of opmerkingen over de route?
Of ben je geïnteresseerd in een lezing over dierenkunst in de stad?
Mail dan naar info@dierenmuseum.nl